DIEVAS, Dievs, Deiwas (bałt. „Bóg”, „Niebo”)

Bałtyjski bóg, personifikacja nieba (Debess). Ma dwóch synów Dieva deli. Zwany „ojcem” (tevs), „Władcą Nieba” (Diviriks) i „Bogiem Bogów” (Dievu Dievs), jest panem wszystkich innych bóstw. Czuwa nad zachowaniem rytmu, ładu, prawa kosmicznego. Słońce Saule i Księżyc Meness są jego oczami, którymi dogląda całości świata. Tęcza lub kometa jest jego lukiem (dievo lankas), rózgą, ogonem (dievo rykśte). Zwany jest siewcą i ogrodnikiem, od niego bowiem zależy płodność ziemi (- Żemyna). Był dawcą dobrobytu i powodzenia gospodarczego. Czuwał nad przygotowaniem sakralnego napoju – piwa alus. Często też ludowe pieśni (dainy) ukazywały go pijanego na wzór – Indry. Świętem D. był dzień początku roku, święto wiosny, Pergrubia. Przybywa na nie razem z Zemyne. Prawd, kult D. został wyparty przez bardziej aktywnego boga gromu i burzy Perkunasa.
DIMPIMEKUG – w mitach sumeryjskich pisarz podziemnej krainy Kur. Dary składają mu m. in. król Urnammu oraz Gilgamesz.

DIONE (gr. Dione)

W mit. greckiej córka Uranosa i Gai lub Okeanosa i Tethys. W Epirze jeszcze w epoce hellenistycznej
rzymskiej uważano ją za małżonkę Zeusa (Dione to żeńska forma imienia Zeus), z którą miał córkę Afrodytę. Wg innej tradycji, D. (jako jedna z Plejad) była żoną Tantala, z którym miała syna Pelopsa i córkę Niobe. Najlepiej potwierdzony jest kult D. w Epirze (zwłaszcza w mieście Ambrakia) oraz na pobliskiej wyspie Korkirze.

More

DIARMAID UA DUIBHNE

W mit. irlandzkiej jeden z bohaterów Cyklu Fianny, urodziwy młodzieniec ze znamieniem miłości na czole. Został zmuszony przez Grainne, narzeczoną króla Fionna mac Cumhaill do ucieczki z nią. Po wielu latach ukrywania się, zakończonych pozornym pojednaniem z Fionnem, D. został śmiertelnie zraniony przez dzika, który był jego przyrodnim bratem. Jedynie woda z rąk Fionna mogła go uchronić od śmierci, jednak Fionn wspomniał na doznaną krzywdę i odmówił pomocy. W hr. Clare znajduje się dolmen zwany „Łóżkiem Diarmaida i Grainne”, który świadczy o popularności powyższej opowieści w tradycji ludowej. Aithed Grainne re Diarmait („Ucieczka Grainne z Diarmaidem”) stała się pierwowzorem Tristana i Izoldy. DIEVA DELI, Dievo suneliali (lit. „Synowie Boga”) – bliźniacze bóstwa bałtyjskie, zwane też Debess deli („Synowie Nieba”), mające cechy Aświnów. Są to prawd. Szweistiks i Auszaitis (Auseklis) jako dwa aspekty planety Wenus – Gwiazdy Porannej i Wieczornej (por. Bliźniacy – Bogowie Wojny), oraz astralnie – gwiazdozbioru Bliźniąt ( Kastor i Polideukes). Wyobrażani w postaci koni – wierzchowców powozu Saule. Opiekowali się też domowym ogniskiem, stąd wyobrażenia dwóch głów końskich na dachach chałup. Oni wyławiają z morza Saule, kiedy w czasie kąpieli wpada w głębiny, pozostawiając na wierzchu tylko swój wianek. Jest to symbol conocnego odchodzenia Słońca ze świata przez wody kosmiczne w towarzystwie jednego z bliźniaków, by rankiem, w towarzystwie drugiego, „narodzić się” na nowo.

More

DIANA

Ważna bogini italska (potem rzymska), już w VI w. p.n.e. identyfikowana z grecką Artemidą. D. była boginią dzikiej natury, opiekunką kobiet (zwłaszcza w czasie połogu), polowania i Księżyca (zob. też Luna). Najstarsze i najbardziej znane centrum kultu D. znajdowało się w Górach Albańskich (na pd.-wsch. od Rzymu) w miejscowości Arycja koło Alba Longi (dziś Castel Gandolfo), gdzie znajdowały się gaj bogini oraz jezioro Nemi (stąd przydomek D. Nemorensis). W gaju tym kapłanem D., noszącym tytuł rex Nemorensis, mógł zostać tylko zbiegły niewolnik, który w rytualnym pojedynku zabił swojego poprzednika. D. Nemorensis opiekowała się Związkiem Latyńskim. Drugie ważne centrum tej bogini było na górze Tifata koło Kapui (stąd przydomek D. Tifatina). W Rzymie pierwszą świątynię D. (na Awentynie) miał zbudować legendarny król Serwiusz Tuliusz (578-534 p.n.e.), a następne wzniesiono jej w późniejszych wiekach (w pobliżu Eskwilinu oraz przy cyrku Flaminiusza). Ważne uroczystości ku czci D. obchodzono w idy sierpniowe (13 VIII), w dniu poświęcenia sanktuarium na Awentynie. W kulcie D. widać ślady dawnych ofiar ludzkich.

More

DI („Ziemia”)

W mit. chińskiej bogini ziemi. Jest płaską powierzchnią świata; bóstwem żeńskim, które jest pierwiastkiem yin w podstawowym systemie przeciwieństw, w jakim działa uniwersalne, bezosobowe prawo kosmosu dao. W symbolice Księgi Przemian (Yijing) jest przyjmującą, bierną siłą będącą dopełnieniem Tian (Nieba O). Dzięki jej współdziałającej z Tianem aktywności powstaje „10 000 rzeczy”, czyli świat zewnętrzny wraz z człowiekiem, którego wewnętrzna natura pochodzi od Tiana, jego cielesność zaś od ziemi (tak jest w konfucjanizmie, w taoizmie natura ludzka ma bezpośrednie zakorzenienie w dao). D. oznacza rzeczywistość przestrzenną, macierzyństwo, naturę, która rodzi, żywi i podtrzymuje wszystkie żyjące istoty; odnosi się również do zmysłowości. W sferze społecznej związana jest z poprawnością, z umiejętnością poddawania się kierownictwu innych, wymogom czasu, miejsca i osobowego przeznaczenia. Jej symbolem jest kobyła, która siłę i wytrwałe pokonywanie wielkich przestrzeni łączy z łagodnym oddaniem charakterystycznym dla krowy.

More

DEWI (sanskr. DevT – „Bogini”)

Indyjska bogini, jednocześnie dziewica i żona Siwy, jego żeński, kreatywny aspekt. To ona jako Moc (- Siakti) tworzy światy, Siwa zaś jest tego nieruchomym świadkiem i mistycznym „punktem odniesienia”. Jako Siakti Siwy posiada dwoisty charakter, przejawia się jako wspaniała, stwarzająca świat i opiekująca się nim bogini, drugą jej stroną jest niepohamowana destrukcja. W tej pierwszej roli nosi imiona takie jak Uma – „Blask”, Parwati – „Góralka”, jest bowiem córką Himalajów, lub Dżaganmata „Matka Świata”. W niektórych imionach pobrzmiewają echa neolitycznej religii Wielkiej Bogini, np. w imieniu „Pszczoła”. Na jej drugi, mroczny, aspekt wskazują takie imiona, jak Kali – „Czarna”, Durga „Niedostępna”, Sanhawahini – „Jadąca na Lwie”. Jeden z mitów opowiada o jej szaleńczej sile, kiedy to walcząc z demonami, przez pomyłkę powaliła na ziemię także swego boskiego małżonka. Na pamiątkę tego wydarzenia przedstawiana jest z wysuniętym językiem, co ma obrazować jej zawstydzenie tym postępkiem. W niektórych mitach jest związana nie tylko z Siwą, ale z wszystkimi bogami. Np. w Dewi Bhagawatam Purana czytamy, że kiedy demon Mahisza w formie byka zagroził światu czarną magią, wszyscy bogowie za radą Wisznu połączyli w jedno swe świetliste energie i wtedy pojawiła się przepiękna D„ która zabiła demona, nie odpowiadając na jego groźby i umizgi.

More

DEMETER (gr. Demeter )

Jedna z najważniejszych bogiń greckich, zaliczana do „dwunastki olimpijskiej”. Była córką Kronosa
Rei, a siostrą Zeusa, Posejdona i Hadesa. Z Zeusem miała córkę Korę (Persefonę). Kiedy Hades porwał Korę, bogini poszukiwała jej w wielu krajach, aż osiedliła się w Eleuzis (koło Aten).
Metanejra, żona miejscowego króla Keleosa, uczyniła ją piastunką swego syna Demofonta (lub Triptolemosa). W czasie nieobecności bogini na Olimpie przyroda na ziemi zamarła i Zeus musiał nakazać Hadesowi, aby oddał Persefonę, przynajmniej na pewien okres. Wówczas D. nauczyła Triptolemosa uprawy roli i powierzyła mu misję rozpowszechniania tej umiejętności na całym świecie. Wprowadziła też w Eleuzis misteria, w które wtajemniczyła Eumolposa, Keleosa i Triptolemosa. D. była boginią pól, urodzaju oraz wszystkich prac związanych z uprawą roli. Główne i najstarsze centrum jej kultu znajdowało się w Eleuzis. Co roku jesienią odbywały się tam słynne misteria (dostępne tylko dla wtajemniczonych), których najważniejszym momentem było odtwarzanie mitu o porwaniu Kory, o smutku matki oraz o powrocie Kory z podziemia. Podstawą misteriów była idea nieśmiertelności duszy ludzkiej, a udział w tych uroczystościach miał zapewnić urodzaj ziemi, oczyszczenie z grzechów oraz szczęśliwe życie po śmierci. Zasięg ogólnogrecki miało również święto Tes- moforie, obchodzone w porze siewów wyłącznie przez kobiety. Święto to miało związek z przydomkiem Tesmóforos („Prawodawczym”), pod którym czczono D. w wielu miejscowościach (np. w Trojdzenie, Megarze, Tebach, w Efezie, na Eginie, na Paros). Kult D. występował głównie na nizinnych, żyznych równinach, a więc wszędzie tam, gdzie dominowała uprawa roli (Sycylia, italska Kampania, Tracja, Kreta). Często na tych terenach przejmowano z Eleuzis obrzędy misteryjne (np. w Hermione, Megalopolis, Keleaj koło Filus, na przylądku Myka- le), wznosząc tam równocześnie świątynię D. Eleuzyńskiej. Boginię przedstawiano jako poważną niewiastę z wieńcem kłosów na głowie, z sierpem lub koszem owoców w ręce, w towarzystwie Kory lub Triptolemosa (któremu podaje garść kłosów). Atrybutami D. były: kłos, mak i narcyz, a ze zwierząt – żuraw. W ofierze składano najczęściej krowy, maciory, owce i miód. Zob. też Ceres.

More

DEIRDRE (irl. „Zwiastunka Kłopotów”)

W mit. irlandzkiej córka Feidhlimidha, bajarza króla Conchobara. Już przed jej narodzeniem druid -+ Cathbad przepowiedział, że będzie ona przyczyną nieprzyjaź- ni i smutku. Wychowywała się na dworze Conchobara, którego miała poślubić. Zakochała się w – Naoise i razem z nim oraz jego braćmi uciekła do Szkocji. Podstępnie zwabieni wrócili do Irlandii. Synowie Uisliu zostali zabici na rozkaz Conchobara, a Deirdre popełniła samobójstwo (Loinges Mac n-Uislenn – „Wygnanie Synów Uisliu”). DEMA (marind „przodek”) – w plemieniu Marind-Anim (Nowa Gwinea) istoty żyjące w czasie mitycznym i mające kreacyjne moce, cechach przodków totemicznych, duchów przyrody i herosów kulturowych. Zwane dawcami życia, od nich pochodzą rzeźba terenu, wszelkie formy roślinności, zwierząt i wytwory kulturowe. Zakładając kostiumy d., członkowie plemienia wcielali się w nich, przywracając dopływ życiowych energii (por. katcziny). Ponieważ rytuały kończyły się śmiercią ofiar, terminem d. określa się odtąd w literaturze wszelkie bóstwa czy przodków, których śmierć przyczyniła się do powstania roślin jadalnych. Por. Hainuwełe, Ozyrys, Xilonen.

More

DEBORA (hebr. Debdrah – „Pszczoła”)

Postać biblijna, prorokini izraelska, żona Lappidota, sprawująca urząd sędziego pod palmą rosnącą między Rama i Betel w górach Efraim, w okresie przedkrólew- skim. Wezwała Baraka do wojny przeciw królowi kananejskiemu Jabinowi, którego wodzem był Sisera. D. towarzyszyła Barakowi w tej wyprawie, a potem wspólnie wyśpiewali pieśń zwycięstwa (Sdz 5, 1-31) – jeden z najstarszych utworów ST. DEDAL (gr. Daidalos) – w mit. greckiej Ateńczyk, wszechstronny artysta, rzeźbiarz, architekt i wynalazca. Z powodu zazdrości zawodowej zabił swojego siostrzeńca i uciekł na Kretę. Tam dla Minosa zbudował Labirynt, pałac o skomplikowanym układzie korytarzy, w którym król zamknął Minotaura. D. poradził też – Ariadnie, aby dała – Tezeuszowi kłębek nici, dzięki któremu mógł on wyjść z Labiryntu. D. za karę został zamknięty w Labiryncie wraz z synem – Ikarem. Wówczas D. skonstruował skrzydła i razem z Ikarem uciekli z Krety. Udał się na Sycylię, gdzie wzniósł wiele budowli.

More

DARUMA, Bodaidaruma

Mnich indyjski uważany za pierwszego patriarchę lub prekursora zen (por. – Bodhidharma) jest bardzo popularną postacią w mitologii japońskiej. Figurki wyobrażające D. uważane są za talizmany przynoszące szczęście. Figurkę-talizman w formie kulistej lalki przypominającej tzw. „wańkę-wstańkę” (jap. okiagari-koboshi) kupić można w Japonii na rynkach przyświątynnych w okresie przed Nowym Rokiem. Lalka z wyobrażeniem D. (Bodhi- dharmy siedzącego w pozycji medytacji) jest cała czerwona z wyjątkiem białej twarzy, na której paroma pociągnięciami pędzla namalowane są czarne okrągłe oczy, brwi i wąsy oraz czerwone usta. Istnieją też posążki bez oczu, którym składa się zamówienie w konkretnej sprawie, domalowuje jedno oko, a jak tylko D. spełni prośbę, domalo- wuje też drugie. DAWID (hebr. dawtd – „ulubieniec” albo „dowódca”) – postać biblijna, drugi król Izraela (ok. 1010-970 r. p.n.e.). Pochodził z pokolenia Judy, był najmłodszym synem Izaja ( Jessego). W młodości, będąc jeszcze pasterzem, odznaczył się w walce z filistyńskim olbrzymem Goliatem. Jako nadworny harfiarz zaprzyjaźnił się z Jonatanem, synem króla Saula. Wnet jednak, ścigany przez Saula, D. musiał ukrywać się i z około 500 wojownikami schronił się u Filistynów. Po śmierci Saula i Jonatana D. panował najpierw 7 lat w Hebronie, a potem 33 lata w Jerozolimie, dokąd sprowadził Arkę Przymierza (zob. Mojżesz). W związku z reorganizacją kultu zapoczątkował zbiór Psalmów, których wiele sam ułożył. Nie mógł zbudować świątyni za karę za cudzołóstwo z Betsabee i zabicie jej męża, Uriasza. Pokonał Filistynów, Moabitów i Ammonitów. Narzucił zwierzchnictwo państewkom aramejskim, tak że państwo izraelskie miało wtedy największy zasięg, od Egiptu po Eufrat. Był przodkiem Chrystusa, zwanego stąd synem Dawida.

More

DARAMULUN (wiradjuri „Noga z Jednej Strony”)

Duch-patron inicjacji szeregu plemion pd.-wsch. Australii, dla ludów z grupy Murring także najwyższa istota obserwująca z nieba ludzkie uczynki. Jako patron inicjacji jest ziemską hipostazą i pomocnikiem Baiame. był herosem kulturowym, sadzącym pierwsze drzewa, nadającym ludziom prawa, ratującym ich przed kosmicznym potopem, przede wszystkim jednak uczył obrzędów inicjacji. Dlatego odtąd w czasie każdej takiej ceremonii na korze rysuje się podobiznę D., dźwięk warkotki uznawany jest za jego głos. D. ma przychodzić na ziemię, by połknąć wszystkich inicjowanych chłopców i wypluć ich już jako mężczyzn. Mity opisują D. jako krwiożerczego demona, który część powierzonych swej opiece chłopców rzeczywiście pożerał, nie od- twarząjąc ich ciał. Rozgniewany Baiame zabił D. piorunem i umieścił jego ducha w drzewie akacjowym. Odtąd każda warkotka z tego drzewa rozbrzmiewa głosem D. W czasie walki z Baiame D. miał też stracić nogę, stąd jego imię.

More