ECHNATON

28788_1

Amenhotep IV, egipski król – heretyk z XVIII dynastii (? – ok. 1358 r. p.n.e.), obecnie (niezasłużenie) najsłynniejsza postać historyczna starożytnego Egiptu. Objąwszy panowanie po swym ojcu, Amenhotepie III, najprawdopodniej popadł w konflikt z wszechpotężnymi kapłanami boga Amona, wskutek czego dokonał reformy religii w duchu monoteistycznym, uniwersalnym i pacyfistycznym ( Aton). Rola E. w tej całej sprawie jest jednak najprawdopodobniej wyolbrzymiona, gdyż zapewne był jedynie ograniczonym umysłowo człowiekiem niezdolnym do samodzielnego sprawowania władzy, a całą (tragiczną w skutkach dla Egiptu) reformę przeprowadzili: Teje (matka króla), Nefretete (żona króla) oraz szara eminencja na dworze – kapłan Ai (zapewne teść króla). Po upadku herezji, która nie przeżyła swego twórcy, imię E. wykuto i wymazano ze wszystkich stel i dokumentów, a jego samego uznano za nowe wcielenie Seta lub ‚ Apopa, który zstąpił na ziemię, aby zniszczyć Ład Świata ( Maat). EDDA (sisl. „Prababka”) – w mit. północnogermańskiej matka Thraela spłodzonego z – Rigiem. Jej mąż zwał się Ai („Pradziadek”). Nazwę E. noszą dwa zabytki literatury islandzkiej, podstawowe źródło naszej wiedzy o religii Germanów pn.: zbiór anonimowych pieśni z VI-XI w., spisanych w XII/XIII w., oraz dzieło Snorriego Sturlusona powstałe ok. 1220 r.

More

EA

GreciaMitologia008

Babiloński władca Apsu, oceanu wód słodkich. Uchodził za boga mądrości i magii. Wg eposu Enuma elisz, jest ojcem Marduka. W mitach sumeryjskich nosi imię – Enki.
EBISU – bóstwo panteonu japońskiego, jeden z „siedmiu bogów szczęścia” ( shichifukujin), opiekun kupców, rybaków i rolników, patron bogactwa. Identyfikowany bywa z Kotoshironushim, synem Ókuninushiego. Wg innych wersji, E., zwany inaczej Hiruko, uważany jest za nieudane dziecko pary demiurgów Izanagiego i Izanami. Ponieważ Hiruko przyszedł na świat ułomny (bez nóg), boscy rodzice nie zaakceptowali go i spławili na szerokie wody oceanu. Jest on na dodatek głuchy, dlatego nie może usłyszeć modłów odprawianych podczas październikowego festiwalu w Izumo, więc nie przybywa. Zorganizowano zatem dla E. osobne święto zwane Ebisu- -kó, które obchodzone jest (przeważnie w środowiskach kupieckich) 20 października. E. przedstawiany jest tradycyjnie jako roześmiany osobnik, stąd powiedzenie w Japonii ebisu-gao – „twarz Ebisu” oznacza roześmianą twarz, trzymający w ręce wędkę, a pod pachą rybę tai. W środowiskach rolniczych kult E. łączy się z rodzimym kultem bóstw pól ryżowych ( ta-no kami).

More

DŻEDI

hiszpanie-to-najladniejsi-chlopcy-l

W egipskich opowieściach fantastycznych jeden z cherej hebet działający na dworze króla Chufu (IV dynastia, ok. 2650 p.n.e). Dż. w obecności króla przyprawia odcięte głowy, lecz odmawia dostarczenia Księgi Komnat Thota, przepowiadając, iż przyniesie je królowi jedno z cudownie narodzonych trojaczków – potomków boga Ra, które kiedyś obejmą panowanie jako następna dynastia. DZIBRAIL – w tradycji muzułmańskiej archanioł Gabriel, Duch Świętości Zwiastowania, „życie świata”. Ukazuje się – Muham- madowi i roztacza nad nim opiekę. DZINNY (Ghul) – wg wierzeń muzułmańskich i przedislamskich, istoty cielesne obdarzone tajemną mocą, biorące czynny udział w życiu ludzi. Chętnie wcielają się w ptaki (zwłaszcza sowę), ale także w psy, koty, węże, skorpiony, drzewa (samura, iluch). Ulubionym miejscem ich schronienia są kamienie i źródła. Dż. mogą być złośliwe lub sprzyjać ludziom. Wg Koranu, stworzone zostały z bezdymnego płomienia, władzę nad nimi sprawował Sulejman (Salomon). Szczególnie niebezpieczne są dż. rodzaju żeńskiego – wampirzyce, zwane ghul. Grasują nocą, płoszy je jutrzenka. DZUOK (shilluk Jwok – „Duch”) – najwyższy i jedyny bóg Szylluków (Afryka), niewidzialny, o naturze wiatru. Stworzył niebo i ziemię i ulepił z gliny pierwszych ludzi. Dostarcza im odtąd bydło i rośliny jadalne oraz ryby. Włada deszczem i duszami zmarłych, które wracają doń po pobycie na ziemi. Jego tchnienie mocy podtrzymuje cały świat. Wyobrażany w postaci byka.

More

DŻANGAR

images (1)

DŻANGAR (mong. „Sierota”) – heros kałmucki i zachodniomon- golski (Azja Srodk.), bohater cyklu mitycznego Dżangariada. Sierota, od kołyski zmagał się z potworami – mangusami. Raniony strzałą przy porwaniu koni jasnowidza został uratowany przez Chongora, późniejszego towarzysza. W wieku 7 lat ożenił się z księżniczką Szabdal i został władcą idealnego państwa Bumba (bumba – część stupy buddyjskiej symbolizująca Środkowy Świat), którego bronił przed złymi stworami. Przez jednego z nich, zmienionego w orła, został uniesiony do nieba, skąd zwycięsko wrócił na grzbiecie Garudy, zwiedziwszy Świat Środkowy i Dolny. Widząc żonę postarzałą, odszedł. Kiedy broniącego Bumby Chongora uwięziono w podziemnym świecie, Dż. uratował go, pokonawszy wszystkie demony podziemi. Pieśni o jego czynach śpiewano nawet w państwie Erlika.

DŻEDEFHOR (eg. Hrdf – „Trwałość Horusa” lub „Rzekł Horus”)

Postać historyczna, syn egipskiego króla Chufu, jeden z myślicieli i twórców nauk i autor Rozdziału o wyjściu w czasie dnia umieszczonego w późniejszej Księdze Umartych. W Opowieściach o cudownych zdarzeniach Dż. jest tym, który wprowadza na dwór Chufu czarodzieja Dżedi i powoduje tym samym wszystkie późniejsze zdarzenia.

More

DURJODHANA – „Trudny do Ujarzmienia”

images

Bohater indyjskiego eposu Mahabharata („Wielka wojna Bhara- tów”), jeden z Kaurawów. Został przedstawiony jako wcielenie złego księcia, działającego podstępnie i ze złą motywacją. Szczególnie nienawidził jednego z braci Pandawów, Bhimę, z którym konkurował w posługiwaniu się maczugą. W bitwie na polu Kuru Bhima zmiażdżył mu udo, co było zemstą za to, że D. upokorzył żonę Pandawów, Draupadi. DZIADY – słowiańskie duchy przodków. Poświęca im się pierwszą łyżkę strawy. Dwa razy w roku przybywają na ziemię z Nawi, krainy zmarłych, by się ogrzać przy ogniskach i nakarmić specjalnym Chlebem. Jedzą obiady z 7 dań. Niektóre dz. zostawały w chacie jako duchy opiekuńcze ( Domowy, ubożęta). DZIEWANNA – wspomniana w Kronice Długosza domniemana bogini słowiańska odpowiadająca rzymskiej Dianie. DZIWOZONY – słowiańskie żeńskie demony nadbrzeżne, częściowo leśne i górskie. Główna siedziba d. to jaskinia nad Łopuszną pod Małą Górą. Słynie z nich jezioro Gopło. D. mają postać pokracznych (czasami młodych i ładnych) nagich kobiet, z długimi, zarzucanymi na ramiona piersiami. Tańczą na polanach z męskimi demonami, także piorą bieliznę w rzekach, tłukąc ją piersiami zamiast kijanek (por. rusałki). Opiekują się zwierzętami leśnymi. Nocą, przy pełni Księżyca wychodzą na brzegi wód. Tam śpiewają, tańczą i skaczą w wodzie. Groźne dla brzemiennych kobiet i młodych parobków, których wabią do rozkoszy lub zwodzą na manowce. Utożsamiane z wiłami, mamunami i boginkami. Ich męskimi postaciami są dzicy mężowie. DZUMONG (kor. „Dobry Łucznik”) – w mit. koreańskiej założyciel państwa Kogurjo, syn Juhwy i Hemosu.

More

DUMUZI

Nordic

Sumeryjski bóg-pasterz, małżonek Inany. Jego matką jest bogini Turtur (Sirtur), a siostrą – Gesztinana, ojcem zaś Enki. W mitach babilońskich występuje jako Tammuz. Określany jest też epitetem Kukana (sumer. „Ukochany Ana”) lub Kulimullil (sumer. „Ukochany Mullila”, czyli Enlila). Funkcje D. jako pasterza przedstawia mit z przełomu III / II tysiącl. p.n.e. Ma on formę dialogu między bogiem Słońca Utu a jego siostrą, boginią Inaną. Bóg Utu zaleca jej boga D., który oprócz dostarczania tłuszczu i mleka będzie jej pomagał przy obróbce włókien, ich międleniu, przędzeniu nici, ich skręcaniu i tkaniu. Iriana początkowo daje pierwszeństwo bogu-rol- nikowi, Enkimdu. Ten jednak ustępuje wobec skorego do sporu D., stając się jego przyjacielem. Inne liryczne pieśni mówią o nocnych zalotach między Inaną a D., początkowo ukrywanych przed jej matką, w końcu uwieńczonych małżeństwem. Inaczej stosunki między Inaną a D. przedstawia tekst o zejściu Inany do świata podziemnego. Wychodząc stamtąd, Inana została zatrzymana przez bogów Anu- naki, którzy zażądali od niej przysłania innego zmarłego na swoje miejsce. Towarzyszące jej demony galla gotowe są pochwycić wskazanego przez nią zastępcę. Napotykane kolejno bóstwa zdołały ją ubłagać, by nie wydawała ich demonom. Los padł na D., który rozgniewał Inanę, nie błagając jej o litość, gdy podeszła do jego rezydencji w Kulab koło Uruk. Wg pieśni kultowych, D. pod wpływem proroczego snu i pouczenia przez swą siostrę Gesztinanę parokrotnie zmienia postać, ale mimo to zostaje rozdarty przez demony galla. Na zmianę z Gesztinaną ma przebywać pół roku w świecie podziemnym. Stawia go to w szeregu umierających bóstw, odradzających się po okresie suszy wraz z naturą. Mit o Adapie przedstawia D. ( Tam- muza) wraz z bogiem Ningiszzidą jako strażników bramy boga nieba Anu. Obaj też, D. i Ningiszzidą, są opłakiwani przez Adapę. Jest więc D. bóstwem kwitnącego wiosną stepu, przedstawianym jako pasterz z fujarką. Pierwotnymi ośrodkami bardzo rozpowszechnionego kultu D. były miasta Uruk i Badtibira.

More

DOBRYNIA NIKITYCZ

pobrane

Jeden z 3 głównych bohaterów bylin ruskich, wzorowany na historycznej postaci wojewody kijowskiego D. (X w.). Pogrobowiec, wychowany przez matkę i obdarowany przez nią magicznymi przedmiotami. Zmagał się z Ilią Muromcem, by potem zostać towarzyszem jego wypraw. Walczył ze smokiem Gorynyczem ( żmije), który zaskoczył go w czasie kąpieli, potem porwał dziewicę Zabawę. Zaczarowany w tura zemścił się na czarownicy Marinie Kajdałownie. Kiedy wojował, jego żonę próbował uwieść Alosza Popowicz. D. N. został zamieniony w kamień, w innej wersji zginął w pojedynku z olbrzymką. DOCH – pierwszy szaman i heros kulturowy Ketów (Syberia). Ukształtował wyłowioną przez nura praziemię. Potrafił zmieniać się w muchę. Odnalazł szczelinę prowadzącą do nieba i dokonał pierwszego seansu leczniczego, po czym zaprowadził ludzi do nieba. Jego ślad po drodze to Droga Mleczna. Poślubił Słońce, córkę boga nieba Eś. Zimę spędza w rajskiej krainie Pani Ptaków Tomam. Kiedyś – Chośadam w tym czasie zabiła jego syna, za co on schwytaną woził tam i z powrotem z nieba na ziemię, aż rozsypała się w kawałki. Zginąć miał od pioruna, kiedy wystąpił przeciw synom Matki Gromów Ekknam. Por. Main.

More

DISANI

hqdefault

W mit. Kafirów (plemienia Kati, w mit. prasuńskiej imię to brzmi Disni) jedno z ważniejszych bóstw. Sami bogowie czczą ją jako matkę bogów i korzystają z jej rad. Obdarza ludzi mlekiem, to od niej zależy jego obfitość u matek karmiących. Szczególnie opiekuje się bydłem mlecznym. Włada zasiewami zbóż. Kobiety wznoszą ku niej modlitwy o szczęśliwy powrót mężów z wojen. Z D. związany jest także motyw śmierci. Towarzyszy jej 7 bóstw śmierci paneu. występuje z lukiem, kołczanem i kindżałem lub pod postacią dzikiej kozy. Była małżonką Gisza. D. uważa się za córkę Sudrema i wiedźmy Nangi-Wutr, ale również znany jest mit, wedle którego D. została zrodzona z prawej strony piersi Imry na dnie jeziora Sudrem-sur. Wg jeszcze innej wersji, D. zrodziła się z pnia olbrzymiego drzewa, na które wchodzić trzeba 18 lat i którego obejście wymaga 9 łat. U korzeni tego drzewa mieszkała bogini Nirmali, wyrosło ono z dna jeziora Sudrem-sur, które uznawano za miejsce pobytu D. Ponadto uważano, że przebywa ona w skałach i kamieniach. była matką Bagiszta, którego poczęła z demonem. Z jej kultem związane było święto, w czasie którego walczyło ze sobą ku jej czci 9 par młodzieńców. Składano jej ofiary z mleka, serów, kóz, orzechów, zboża. Obrzędy ku jej czci pełne były tańca i muzyki. Kobietom nie wolno było wchodzić do jej świątyni.

More

DIOSKUROWIE (gr. Dioskouroi – „Synowie Zeusa”)

W mit. greckiej terminem tym określano braci bliźniaków, Kastora i Polydeu- kesa. Urodziła ich Leda, żona króla Sparty Tyndareosa – stąd nazywano D. też Tyndarydami. Pewnej nocy odwiedził Ledę w łożnicy Zeus, a zaraz potem miał z nią stosunek Tyndareos. Konsekwencją były dwie pary bliźniaków, które urodziła Leda: Polydeukes i – Helena (uważanych za dzieci Zeusa) oraz Kastor i Klitajmestra (uważanych za dzieci Tyndareosa). Polydeukes był mistrzem w walce na pięści, a Kastor – w ujeżdżaniu koni. D. brali udział w wyprawie – Argonautów. Zginęli w czasie wesela swych kuzynów, Idasa Linkeusa, gdy chcieli im porwać narzeczone, Fojbe i Hilaejrę. Zeus umieścił ich na niebie jako gwiazdozbiór (Bliźnięta). D. to herosi doryccy, czczeni zwłaszcza w Lacedemonie, gdzie posiadali 4 świątynie (w Amykląj, koło Terapne oraz dwie w Sparcie). W rzeczywistości były to stare bóstwa lakońskie o charakterze wegetacyjnym. Kult D. spotkać można także w innych rejonach Grecji. Ich świątynie znajdowały się bowiem w Atenach, Sykionie, Argos, Mantinei, Torone i na wyspie Korkirze. Nazywano ich też Wielkimi Bogami (w arkadyjskim Klejtorze i attyckim demie Kefale) lub Władcami (koło argolidzkiej Lerny). Najczęściej uważano D. za bóstwa opiekuńcze (zwłaszcza żeglarze). Zob. też – Kastor i Polluks.

More

DIONIZOS (gr. Dionysos)

Jeden z głównych bogów greckich, choć do „dwunastki olimpijskiej” wszedł dość późno. Był synem Zeusa i królewny tebańskiej Semele. Jego wychowaniem zajmował się Hermes, a potem król Orchomenos Atamas i jego druga małżonka Ino ( Leukotea). Kiedy D. dorósł, odkrył winną latorośl
nauczył ludzi jej uprawy oraz produkcji wina. Wiele podróżował: do Frygii (gdzie przyjęła go bogini – Kybele), do Tracji, do Indii. Wreszcie wrócił do Grecji, gdzie wprowadził Bachanalie, święto, podczas którego uczestnicy (zwłaszcza kobiety) wpadali w mistyczny szał. Pochodzenie D. było sprawą tajemniczą dla starożytnych. Jego związki z Tracją, Frygią i Lydią świadczą, iż najprawdopodobniej był obcego pochodzenia. Obecnie najczęściej wskazuje się na Trację Frygię. Kult D. znany był w Grecji już w XIII w. p.n.e., jednak jego orgiastyczny aspekt (prawdopodobnie pochodzenia trackiego), polegający na obecności oszałamiającej muzyki, dzikich tańców, wina oraz omofagii (spożywanie świeżo zabitych zwierząt), dotarł do Grecji dopiero w VIII-VII w. p.n.e.. D. był bogiem winnej latorośli, wina, witalnych sił natury oraz ekstazy religijnej. Obrzędy ku jego czci zawierały wiele elementów obcych (trackich i anatolijskich) dla religii greckiej. Było w nich wiele dzikości, szaleństwa, a nawet okrucieństwa. Główne centra kultu D. to: Teby, Orchomenos, góra Parnas, Naksos, Lesbos (gdzie czczony był w trójcy: wraz z Zeusem i Herą), Attyka i Delfy (obok Apollona i -+ Artemidy). Ku jego czci obchodzono święta Dionizje. W Attyce tych świąt było cztery: Dioni- zje Małe, czyli Wiejskie, pod koniec grudnia (pochody z fallusem), Lenaje pod koniec stycznia (orgiastyczne obrzędy kobiet), Antesterie pod koniec lutego (pierwotnie święto zmarłych, a później także próba młodego wina), Dionizje Wielkie, czyli Miejskie, pod koniec marca (występy chórów oraz widowiska dramatyczne). W ten sposób z owych procesji i chórów dionizyjskich wykształcił się z czasem ateński teatr. Wegetacyjny charakter kultu D. spowodował, iż bóg ten został włączony do misteriów eleuzyńskich oraz w ogóle do kultu Demeter- -Persefony. Z czasem dziki i orgiastyczny element został złagodzony, a kult dionizyjski nabrał znaczenia mistycznego – przekształcił się w alegoryczną eschatologię głoszącą nadzieję na nieśmiertelność. D. przedstawiano jako brodatego mężczyznę, a od IV w. p.n.e. jako pięknego nagiego młodzieńca, z wieńcem na głowie, trzymającego kielich i laskę oraz siedzącego na rydwanie zaprzężonym w tygrysy, lamparty i pantery. W ofierze składano mu winną latorośl, bluszcz, wawrzyn, delfina i osła. Zob. też Liber.

More